Sunday , October 22 2017
Home / Economy / بهره برداری غیرفنی از معادن زغال سنگ
Coal Mine Workers
Coal Mine Workers

بهره برداری غیرفنی از معادن زغال سنگ

by: Homayoun Tach

 ادامۀ تراژیدی انسانی و زیانهای مادی

ریزش یک معدن زغال سنگ در ولایت سمنگان به مرگ ۲۷کارگر و زخمی شدن ۲۰ تن دیگر انجامید.

مقامهای دولتی در ولایت سمنگان می گویند ریزش معدن زغال سنگ آبخورک در ولسوالی رویی دوآب این ولایت عصر روز شنبه ۱۴ سپتمبر ۲۰۱۳ سبب کشته و زخمی شدن نزدیک به ۵۰ کارگر این معدن شده است. گزارشها نشان می دهند که در نتیجه این رویداد ۲۷تن کشته شده و ۲۰ دیگر نیز زخمی شده اند.

با تأسف، این اولین حادثۀ ناگوار در معادن زغال سنگ نبوده و احتمالاً آخرین آن نیز نخواهد بود.

سخنگوی وزارت معادن و پترولیم افغانستان عامل حادثه را خرابکاری افراد مسلح غیرمجاز حدس می زند. اما انفجار ناشی از تراکم گاز متان، در اثر بی توجهی در اندازه گیری مقدار گاز در داخل معدن، و یا لغزش سقف تونلهای داخلی به نسبت بی کیفیتی استحکامات داخل معدن بیشتر محتمل است.

زغال سنگ

زغال سنگ (Coal) یک سنگ رسوبی (sedimentary rock) قابل سوختن به رنگ سیاه و یا قهوه ای سوخته است که معمولاً در لایه ها و رگه های سنگها، که به آنها بسترهای زغال سنگ (coal beds) یا درزهای زغال سنگ (coal seams) می گویند یافت می شود. انواع سخت تر آن مانند زغال آنتراسیت (anthracite coal) را می توان جزء سنگهای دگردیسی (metamorphic rocks) دسته بندی کرد که دلیل آن قرار گرفتن بیشتر در معرض دما و فشار می باشد. بخش بیشتر زغال سنگ کاربن (C) می باشد، و میزان عناصر دیگر در آن متغیر است که بیشتر شامل هایدروجن، گوگرد، اکسیجن و نایتروجن است. از آنجا که ترکیبات موجود در زغال سنگ ناحیه به ناحیه تغییر می کند، ارائۀ یک تجزیۀ جرمی دقیق از عناصر موجود در زغال سنگ، دشوار است.

زغال سنگ ماده ای غیرمتجانس است که از تجزیۀ گیاهان و تحت شرایط مختلف، از نظر رطوبت، حرارت، و فشار به وجود می آید. زغال سنگ، منشاء گیاهی دارد و طی فرآیندهای طولانی کیمیایی، بیولوژیکی و جیولوژیکی در دوره های گذشته، تشکیل شده و به صورت ذخیره‌های پرارزشی در آمده است که امروزه انسان از آن بهره‌برداری می‌کند. همه زغال سنگ‌ها ، به یک طریق بوجود نیامده‌اند، بلکه با توجه به دوره های مختلف زمین شناسی و شرایط متفاوت آنها، نوع تغییرات موثر در بوجود آوردن زغال سنگ‌ها نیز متفاوت بوده است. از اینرو، امروزه، چند نوع زغال سنگ در معادن وجود دارد.

زغال سنگ یکی از قدیمی ترین فرآورده های معدنی است که به مثابۀ مهم ترین منبع تأمین سوخت مورد استفادۀ بشریت قرار گرفته است. بیش از دو هزار سال پیش، در چین، یونان و ایتالیا زغال سنگ به‌عنوان یک ماده سوختی مورد استفاده قرار می‌گرفت. البته استخراج آن از معدن در حدود قرن دهم میلادی در آلمان آغاز شد.

زغال سنگ چطور و چه زمانی پدید آمده است؟

زغال سنگ، فرآورده ای است از بقایای گیاهان و درختان قدیمی در صدها میلیون سال.

دانشمندان بر این باور هستند که در گذشته های بسیار دور، آب و هوای بیشتر منطقه های سیاره زمین، گرم و مرطوب بوده، و بطوری که دانسته شده، چون این نوع آب و هوا برای رشد و گسترش گیاهان مناسب است، پس چنین آب و هوایی سبب پیدایش و پرورش گیاهان و جنگلهای فراوانی در زمین بوده است.

باران زیاد، سیلابها و مردابها و باتلاق هایی در این منطقه ها به وجود آمده که در آنها درختان غول پیکر سرخس با رشد سرسام آوری پدیدار شدند. اما پس از مدتی خشک، و ریشه کن شده، و از پا افتاده و در درون مردابهای آرامِ پیرامون خود جای گرفتند.

اگر این درختان به درون آب نمی افتادند، بلکه در معرض هوا قرار می گرفتند بزودی پوسیده و از بین می رفتند، ولی چون در آب مرداب قرار گرفتند، دیگر خطر پوسیدگی نداشتند.

سپس بر اثر گرمای درونی زمین، و تعاملات باکتری ها قسمتی از چوب آنها به گاز مبدل گردیده و این گازها خود بخود رها می شدند، و در عوض، کتلۀ اصلی به شکل ترکیب سیاه رنگی باقی می ماندند که بیشتر آن کربن بود. و کربن، که مهم ترین ماده در زغال سنگ می باشد، به شکل زغال درآمده، و بدین ترتیب، زیر فشار زیاد لایه های گل و لای قرار گرفته، زغال فشرده و سخت و جامد که زغال سنگ نامیده می شود، ایجاد شد.

زغال سنگ در دوره های مختلف تاریخ زمین شناسی تشکیل شده ست. مهم ترین دوره تشکیل زغال سنگ به نام دوره پنسیلوانیا – حوادث مربوط به امریکای شمالی، در دوره دوم دوره پالئوزوییک – خوانده می شود که حدود ۲۵۰میلیون سال پیش شروع شد و ۳۵ میلیون سال هم به دارازا کشید.

اما زغال سنگ های دیگر بیشتر در دوره هایی بین یک تا صد میلیون سال پیش به وجود آمده اند.

کاربردهای مهم زغال سنگ

از زغال سنگ به عنوان سوخت در نیروگاه‌های حرارتی مولد برق، در تولید بخار توسط توربین‌های بخار در کارخانجات صنعتی، راه‌آهن و در کشتی‌ها و نیز به صورت سوخت خانگی در برخی از کشورها استفاده می‌شود. تقریبا ۸۷٪ زغال سنگ جهان برای تولید گرما و دیگر انواع انرژی‌های مربوطه سوزانیده می‌شود. بدیهی است که ضمن سوختن زغال سنگ فرآورده‌های جانبی مانند گازهای سوختنی، زغال کوک و قطران نیز بدست می‌آید. باید توجه داشت که در برخی از کشورهای جهان، قسمتی از گازهای سوختی شهری از زغال سنگ تهیه می‌شود.

برای این منظور، زغال سنگ را با جریانی از بخار آب و اکسیژن در فشار ۲۰ تا ۳۰ اتمسفر رد می‌کنند. در این عمل قسمتی از زغال سنگ در مجاورت با بخار آب و اکسیژن به هیدروژن و کاربن مونواکسید تبدیل می‌شود. بعد، این فرآورده‌های گازی را در مجاورت کاتالیزور آهن به هیدروکربن و یا بوسیله کاتالیزور سرب و مس به متیل الکل تبدیل می‌کنند. علاوه بر مصارف سوختی، از زغال سنگ در تهیه بسیاری از مواد مفید و مهم عضوی و غیرعضوی استفاده می‌شود که عمدتا از تقطیر قطران حاصل از پیرولیز زغال سنگ و یا مواد جامد باقی مانده از عمل پیرولیز تهیه می‌شود.

بهره برداری از معادن زغال سنگ

بیشترین معادن زغال سنگ در اعماق زمین، قرار دارند. عمق طبقات زغال دار نظر به افتادگی و میلان افتادگی رگه های مواد معدنی تفاوت می کند. این عمق از چند متری سطح زمین شروع و تا فاصلۀ یک کیلومتری و بیشتر از آن می تواند امتداد یابد. هر قدر عمق معدن بیشتر می شود به همان پیمانه مقدار دما، فشار، اکسیجن، گازات کاربنی و سلفری تفاوت می کند. به همان پیمانه شرایط معدن کاری و بهره برداری (استخراج مواد معدنی) دشوار تر می شود.

بهره برداری از معادن زغال سنگ علاوه بر رعایت جدی قانون ایمنی کار در معادن زیرزمینی، نظارت و مراقبت دایمی مسؤولان امور را نیز نیاز دارد. معادن زغال سنگ مانند هر معدن زیر زمینی دیگر به زنجیره ای از تدابیر، استحکامات معدنی، تهویه، حفظ و مراقبت، ترانسپورتیشن (معدنچیان، وسایل کار و انتقال زغال سنگ و مواد اجنبی) در معدن نیاز دارد. بی توجهی و کم توجهی به یکی از حلقه های یاد شده می تواند عواقب ناگوار و فاجعه های غیر پیش بینی شده را ببار آورد.

خطرات ناشی از معادن زغال سنگ

به صورت کُل کار در معادن زیرزمینی و بهره برداری آنها به تناسب معادن برهنه پیچیده تر، دشوار تر و خطرناک تر است. و اما استخراج زغال سنگ از خطرناک ترین معادن زیرمینی محسوب می شود. بلند رفتن مقدار گاز های مضره، ریزش سقف معدن، مسدود شدن راه های خروجی از رویدادهای قابل پیش بینی در معادن زغال سنگ شمرده می شوند.

یکی از عواملِ خطرات بهداشتی و جانی که کارکنان صنایع زغال سنگ با آن مواجه هستند، گاز متانCH4 است که معمولا در معادن زغال سنگ وجود دارد، مخلوط ۵ تا ۱۵ درصد آن با هوا انفجار‌آمیز است. از این رو، مقدار گاز متان در معادن زغال سنگ باید دقیقا کنترل شود. البته علاوه بر متان، گازهای دیگری مانند کربن مونواکسید CO، سلفردی‌اکسید SO2 نیز همراه با آن در معادن زغال سنگ وجود دارند که نه از نظر انفجار بلکه از نظر مسمومیت می‌توانند برای سلامتی کارگران معدن زیان‌آور باشند.

برای جلوگیری از خطرات ناشی از این گاز، معمولا آن را با دستگاه ویژه‌ای از معدن زغال سنگ خارج می‌کنند. تنفس گرد و غبار زغال سنگ نیز موجب بروز بیماری پنوموکونیوزیز می‌شود که به بیماری سیاه‌ریه  (یک نوع بیماری میکروبی شش) نیز موسوم است. در این بیماری ذرات زغال سنگ ششها را از لایه سیاه رنگی می‌پوشانند و عمل تنفس را با دشواری روبرو می‌کنند.
معادن زغال سنگ در سرتاسر دنیا خاطره های تلخ و دردناکی از حادثه های ناگوار، که بیشتر منجر به مرگ معدنچیان شده است، در طول تاریخ بهره برداری از خود به جا گذاشته اند.

تنها در کشور چین، به رغم گفته های مقامهای مسؤول آن کشور که می گویند استانداردهای ایمنی معادن ذغال سنگ در چین بهبود یافته اند، در اثر انفجار ها در معدنهای زغال سنگ در سال ۲۰۱۲ بیشتر از ۱۳۰۰ نفر کشته شده است.

معادن زغال سنگ افغانستان

بهره برداری فنی از زغال سنگ در افغانستان تاریخ کوتاه داشته و استخراج آن به شکل فنی به دهۀ سی ام سدۀ بیست بر می گردد.

زغال سنگ به عنوان ارزان ترین منبع سوخت در صنایع رو به رشد افغانستان مورد استفاده قرار می گرفت و بدین ترتیب به رشد اقتصادی و ازدیاد عواید دولت به صورت غیرمستقیم نقش داشت.

معادن زغال سنگ در افغانستان به شکل کمربند در طبقات مختلف در زیر تپه های خاکی سلسله کوه های هندوکش قرار داشته که از نواحی بدخشان شروع الی تخار، بغلان، سمنگان، بامیان، سرپل امتداد یافته و به معدن سبزک ولایت هرات منتهی می شود. رگه های زغال سنگ در مناطق شرق و جنوب شرق افغانستان نیز به مشاهده رسیده، که بعضا به شکل بدوی از آنها بهره برداری صورت گرفته است. ذخایر اثبات شده آن حدود ۱۰۰ تا ۴۰۰ میلیون تن پیش بینی شده‌است). مشهور ترین معادن زغال سنگ که تاکنون کشف و قسماً مورد بهره برداری قرار گرفته اند عبارتند از: معدن کرکر و دودکش در ولایت بغلان، معدن آشپشته در ولایت بامیان، معدن دره صوف در ولایت سمنگان و معدن سبزک (مسجد چوبی) در ولایت هرات.

تا قبل از جنگهای داخلی، بهره برداری و استخراج از معادن کرکر و دودکش، درۀ صوف، آشپشته و سبزک به صورت فنی، و با استفاده از تکنالوژی استخراجی معادن زیرزمینی صورت می گرفت. در صنایع زغال سنگ کارشناسان هندی و بعداً چکی همکاری داشتند. متاسفانه جنگ و سالهای بحران این بخش اقتصاد ملی را نیز شدیداً صدمه رسانید.

هرچند در سال ۲۰۰۵ استخراج زغال به ۲۲۰۰۰۰ تن می رسید و این استخراج می تواند سالانه ازدیاد یابد، اما کمبود امکانات به دلیل سه دهه جنگ، سؤ مدیریت و سپردن معادن زغال سنگ به بخش سکتور خصوصی، بهره برداری از معادن زغال سنگ را به شدت صدمه پذیر ساخته است. در این معادن کارگران مجبور ساخته می شوند تا با وسایل ابتدایی وغیر فنی کار نمایند، که نتیجۀ آن همه ساله تلفات جانی می باشد.

معدن کرکر در دوازده کیلومتری شمال شهر پلخمری در سال ۱۹۳۹ کشف شد. این معدن در محدوده چهار کیلومتر داخل کوه گسترده شده، عمق آن به ۷۵۰ متر می رسد. زغال معدن کرکر به صورت خاکه استخراج گردیده و قابل استفاده در داشهای صنایع سمنت (فابریکه های سمنت غوری و جبل السراج)، همچنین در صنایع نساجی، خانه سازی، نانپزی و سوخت منازل کاربرد دارد.

معدن دره صوف ولایت سمنگان در ۲۰۰ کیلومتری شهر مزار شریف واقع است. زغال سنگ معدن درۀ صوف از کیفیت عالی برخوردار بوده و به شکل جامد استخراج می شود و در مقایسه با معدن های دیگر مقام اول را دارد . به نسبت نوعیت عالی زغال سنگ این معدن قابلیت استفاده در نیروگاه برق را دارد. یک کیلوگرام آن از هشت هزار تا هشت هزار و پنجصد کالوری حرارت تولید می کند. زغال دره صوف قابلیت کاربرد در صنایع ذوب فلزات را دارا بوده و توانایی فرآوری کوک را نیز دارد. معدن زغال سنگ دره صوف در سال ۱۳۴۵ توسط افراد محلی کشف شده و قرار سروی متخصصین کشور شوروی وقت  و کشور آلمان و زمین شناسان افغانی در سال ۱۳۴۶ ذخایر آن به بیش از یکصد و پنجاه ملیون تن زغال پیش بینی شده است.

معدن زغال سنگ سبزک یا معدن مسجد چوبی،  در شرق ولایت هرات به فاصله ۱۰۵ کیلومتری در ولسوالی کرخ موقعیت دارد. از این معدن صدها سال قبل به صورت غیرفنی استفاده صورت گرفته است. از اثرسروی مقدماتی معدن سبزک که در ساحه هشت کیلو متر مربع در دهۀ چهل شمسی از طرف زمین شناسان افغان به همکاری متخصصین اتحاد شوروی وقت انجام گردید، ذخایر اولیۀ این معدن در حدود ۱۱میلیون تن ذغال سنگ تعیین شد. طبق اظهارات انجنیر س . عزیز ، سرانجنیر وبعداً رئیس معدن سبزک، ذخایر بیشتر ذغال سنگ در عمق و امتداد معدن وجود دارد که از یکصد میلیون تن تجاوز خواهد کرد. بر مبنای قراردادی که با جانب کشور چکوسلواکیا در سال ۱۳۵۵ــ۵۶ به امضا رسید، به ارزش ۱۵میلیون دالر و در سال ۱۳۵۹ به ارزش ۹ میلیون دالر کلرینگ وسایل تخنیکی از دولت چکوسلواکیا خریده شد. کار سروی و تثبیت زغال سنگ درکتگوری های بلند A+ B + C در سالهای ۱۳۵۷ تا سال ۱۳۶۲صورت گرفته است.

وضعیت معادن زغال سنگ درروزگار جاری

با گذشت دوازده سال از حاکمیت نوین در افغانستان، و با گزینش روش اقتصاد بازار آزاد، بیشتر فابریکه ها، کارخانه جات و موسسات تولیدی و تصدیهای دولتی به بخش سکتور خصوصی به فروش رسانیده شد. بیشتر این دستگاه ها در اثر جنگ داخلی و ناامنی ها تخریب و یا نیمه تخریب گردیده و از استفادۀ مجدد برآمده بودند. احیا مجدد آنها نیاز به بازسازی، و در برخی موارد نصب دستگاه های جدید را می طلبید.

سکتور خصوصی نسبت نبود ظرفیت، و ضعف مدیریت ناشی از فقدان تجربه در بازسازی و نوسازی صنایع تولیدی که در اختیار شان درآمده بود عاجز مانده و تنها یک هدف را دنبال می کرد، “مصرف کم سود بیشتر!” یکی از عوامل اساسی در نا توانی و کُندی رشد کاربرد بی رویۀ اقتصاد بازار آزاد، بخصوص در بخش تولید صنعتی، نبود فرهنگ رقابت سالم است.

طبق مادۀ نهم قانون اساسی دولت اسلامی افغانستان، معادن که از جمله منابع زیرزمینی شمرده می شوند، همچون دارایی عامه باید تحت حراست دولت قرار داشته باشند. متاسفانه دولت هم نسبت عوامل گوناگون، مانند پایین بودن سطح درک، فساد گسترده، بیوروکراسی، ضعف مدیریت، نبود ظرفیت، در اداره و کنترول تولیدات صنعتی و حراست و بهره برداری درست از منابع زیرزمینی، بخصوص معادن زغال سنگ عاجز مانده است. برعکس، شبکه های مافیایی به صورت گسترده در بخش اقتصاد از هیچگونه روش غیرقانونی در غصب و سؤاستفادۀ دارایی های عامه فروگذاشت نکرده اند.

یکی از این روشهای سؤمدیریت، نحوۀ مقاطعه کاری و به اجاره گذاشتن معادن افغانستان، منجمله معادن زغال سنگ کشور است.

صنایع زغال سنگ، با موجودیت ذخایر کافی زغال سنگ در کشور برای تأمین انرژی حرارتی دستگاه های تولیدی و با فعال نگهداشتن چرخ تولید و صنایع، در رشد و توسعۀ اقتصادی کشور نقش اساسی و محوری دارد. به منظور پایدار نگهداشتن این چرخ تولید باید به شیوۀ بهره برداری از منابع انرژیتیک توجه مسؤولانه صورت گیرد. معادن زغال سنگ باید با وسایل فنی تجهیز گردند، سیستم حفظ و مراقبت و قواعد ایمنی کار جداً رعایت گردد، معدنچیان، که در دشوار ترین شرایط کاری مصروف تولید و سهم گیری در رشد اقتصاد کشورند باید با وسایل و تجهیزات لازم کاری مجهز شوند. معدنچیان در تمام کشور ها نسبت به سایر کارگران تولیدی از امتیازات مادی و بیمه های مخصوص برخوردارند.

نکتۀ مهم دیگر، قانون مقاطعه کاری معادن زغال سنگ طوری باید تنظیم شود تا نقش و مسؤولیت کنترول کننده، یعنی وزارت معدن و پترولیم در آن وضاحت کامل داشته و در صورت بروز چنین رویداد های ناگوار صلاحیت بازخواست و توبیخ مسؤولان را داشته باشد.

منابع:
– ویکیپیدیا، دایرة المعارف
– “معدن زغال سنگ سبزک هرات”، یادداشتهای انجنیر سلطان عزیز سلیمان
– “زغال سنگ”، دانشنامه رشد
– “زغال سنگ چیست؟” ، درخت دانش
– یادداشتهای شخصی

Check Also

AFGHANISTAN HAS A UNIQUE FORM OF INTRA-COUNTRY BRAIN DRAIN, FROM PROFESSIONAL AND SKILLED OCCUPATIONS TO THE NON-SKILLED AND LUCRATIVE JOBS.

Afghanistan: a country deprived of its professionals

The emigration of skilled intellectuals and technical labour from the developing world to economically and ...

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *